دین و زندگی

رسول خدا(ص) بر خاک و زمین سجده می کرد و در سجده، چیزی را بین پیشانی و زمین حائل قرار نمی داد.(1) او می فرمود :«جعلت لی الارض مسجد و طهورا (2)؛ زمین برای من سجده گاه و پاک کننده، قرار داده شده است». در این باره، علاوه بر سنت پیامبر، از شیوه اصحاب نیز می توان یاد کرد. به این موارد دقت کنید:

1- پیامبر، مسلمانان را نیز بدین کار امر می کرد؛ روزی پیامبر یکی از اصحاب خود را دید که بر لایه عمامه اش سجده می کرد؛ با دست مبارکش به او اشاره کرد و فرمود: عمامه ات را بردار و به پیشانی اش اشاره نمود. (3)

همچنین وقتی دید که بلال حبشی بر گِردی عمامه اش سجده کرد تا داغی زمین آزارش ندهد، پیامبر با دست خود عمامه بلال را از زیر پیشانی او بیرون کشید و فرمود: «بلال! پیشانی ات را بر خاک گذار» (4) و به صهیب نیز فرمود:«ترب وجهک یا صهیب؛ پیشانی ات را بر خاک گذار» (5) و به رباح نیز چنین فرمود.(6)

2- سیره یاران پیامبر هم سجده بر روی زمین بود؛ جابر بن عبدالله انصاری می گوید: من نماز ظهر را با پیامبر می گزاردم؛ مشتی از سنگریزه در دست گرفته و آنها را دست به دست می کردم تا خنک شوند و به هنگام نماز، بر آنها سجده کنم. (7)

بیهقی یکی از دانشمندان اهل سنت، درباره تبیین این حدیث می نویسد: اگر سجده بر لباس متصل به بدن جایز بود، قطعا این کار آسان تر از خنک کردن سنگریزه ها در کف دست و قرار دادن آنها برای سجده بود. (8)

خباب بن ارت می گوید:«به رسول خدا(ص) از شدت حرارت زمین که پیشانی و دست ها را آزار می داد، شکایت کردیم. او به شکایت ما پاسخ نگفت». (9)

3- خاک باید پاک باشد و از همین روست که شیعیان تکه ای گِلِ خشک شده را برای اطمینان از پاکی آن، با خود برمی دارند و چه بسا که برای تبرک آن را از خاک مبارک کربلا که شهادت گاه امام حسین (ع) است، برمی گیرند؛ همان گونه که بعضی از اصحاب، از سنگ ریزه های مکه برمی داشتند تا در سفر، بر آنها سجده کنند.

4- مهر، موضوعیت ندارد و در زمان پیامبر(ص) پیشانی را روی زمین می گذاشتند. از این رو، براساس روایات معصومین، سجده باید بر زمین و روییدنی های زمین – غیر از خوردنی ها و پوشیدنی ها – باشد و از نظر عالمان شیعه نیز بر خاک زمین یا سنگ و امثال آن سجده کردن، کافی است. شیعیان بر خاک، زمین، سنگ ریزه، تخته سنگ و دیگر اجزای زمین و روییدنی های آن، مانند حصیر، سجده می کنند و نه بر فرش، پارچه، چیزهای خوردنی و زینتی، و این برگرفته از روایات بسیاری است که در کتاب های شیعه و سنی وارد شده اند.

5- سنگ و خاک، «مسجود علیه» است و نه «مسجود له»؛ یعنی «بر»خاک و سنگ سجده می شود و «به» آن سجده نمی شود. دقت در این نکته، پاسخ به کسانی است که شبهه پرستش مهر توسط شیعه را بر زبان جاری می سازند! (10)

6- سجده، آخر خضوع و فروتنی است و این با سجده کردن بر سجاده، فرش، پارچه و زینتی های گران قیمت، به دست نمی آید و تنها راه تحققش، این است که ارزشمند ترین قسمت بدن را که پیشانی است، بر ارزانترین چیز که خاک است، بگذاریم.

سجده بر خاک و یا قطعه ای از زمین، نشان از سجده برای خداست و این بر خاک ساییدن پیشانی، به نوعی خضوع در پیشگاه پروردگار تلقی می شود. این نهادن پیشانی بر زمین و سجده کردن بر خاک، مناسبترین حالت سجده در برابر خداست و بیشترین فروتنی و تواضع در پیشگاه معبود را در خود دارد. این کار، انسان را به یاد ریشه و اصل او، یعنی خاک می اندازد. خدای تعالی می فرماید:«مِنها خَلَقناکُم وَ فِیها نُعِیدُکُم وَ مِنها نُخرِجُکُم تارَةً أُخری» (11)؛ «شما را از آن (خاک) آفریدیم و بدان باز می گردانیم و بار دیگر، از آن بیرون می آوریم».

هشام از امام صادق(ع) پرسید: مرا آگاه ساز بر چه سجده رواست و بر چه ناروا؟ حضرت فرمود: سجده تنها بر زمین و آن چه می روید، جایز است جز آنچه که پوشیدنی و خوردنی است.

باز پرسید: فدایت شوم، فلسفه آن چیست؟ فرمود: زیرا سجده خضوع در پیشگاه خداوند عزوجل است؛ پس نشاید که بر پوشیدنی و خوردنی انجام گیرد؛ زیرا دنیا گرایان، بنده خوردنی ها و پوشیدنی هایند و سجده کننده در سجده اش، خداوند را پرستش می کند لذا نباید پیشانی خود را بر معبود دنیاگرایان – که فریفته فریبایی آنند – بگذارد. (12)

پی نوشت:
---------------------------------
1- عایشه: ما رأیت رسول الله متقیا وجهه بشی ء تعنی فی السجود؛ کنزالعمال، رقم 22241
2- صحیح بخاری، ج 1/ ص 91
3- سنن کبری، ج2/ص105
4- الحقیقه ماهیه،ص 21
5- ر.ک: کنز العمال ، حدیث 19810
6- همان، حدیث 19777
7- مسند احمد، ج3/ص327
8- سنن کبری، ج2/ص 106
9- سنن بیهقی، ج2/ص 105
10- منشور عقاید امامیه، ص 271 و الحقیقه ماهیه، ص 38
11- طه/55
12- وسائل الشیعه، ج3/باب 1 از ابواب ما یسجد علیه

به نقل از: پیامبر اعظم، سیره و تاریخ/ص 174/ (نوشته محمد باقر پور امینی و همکاران)