اعتکاف
اعتکاف؛ آب حیات بخش در کویر غفلتها
|
|
|
کلمه اعتکاف از ریشه عکف است. اهل لغت برای این ریشه، معانی گوناگونی ذکر نموده اند. از جمله رویکرد به چیزی با توجه و مواظبت، اقبال به چیزی بی آن که روی از آن برگردد، محبوس و متوقف کردن چیزی، اقبال و ملازمت بر چیزی از روی تعظیم و بزرگداشت آن، التزام به یک مکان و اقامت در آن، اقامت، ملازمت و مواظبت، حبس و توقف. تعریف
اصطلاحی اعتکاف اعتکاف
در فقه مکانهای
اعتکاف زمانهای
اعتکاف |
|
روزهای اعتکاف روزهای انس با پروردگار، بریدن از غیر و پیوستن به یار است. اعتکاف هجرتی درونی برای سیر در دنیای باطن و مروری بر نفسیات خویش است تا گام تهذیب برداریم و کام بندگی برگیریم. |
|
صبحگاه سیزدهم رجب، مساجد جامع بسیاری از شهرهای ایران اسلامی، شاهد حضور عاشقان شیفته ای است که به قصد اقامتی سه روزه در این مکان مقدس حضور می یابند و به دور از دنیا و جلوه های دل فریب آن، در سفری از خانه خویش به خانه دوست شرکت جسته و به راز و نیاز با خدای بی نیاز بنده نواز می پردازند. اعتکاف سنت نیکوی دیرپایی است که از پیامبران به یادگار مانده و تا امروز ادامه یافته است. این برنامه معنوی هر سال مشتاقان و طرفداران بیش تری می یابد، عبادتی که در خلوت انسان با پروردگار مهربان شکل می گیرد و دل های شیفتگان حضرتش را جلا می بخشد. "اعتکاف" از واژه عکف گرفته شده و به معنای توقف در مکانی و ماندن در آن مکان است. این واژه در اصطلاح، به معنای ماندن و توقف سه روزه و بیش تر از آن در مسجد جامع، به قصد بندگی و راز و نیاز با خالق بی همتاست و به کسی که چنین عمل عبادی را انجام می دهد، معتکف گویند. اعتکاف توقفی ناآگاهانه در مسجد، بدون عشق به عبادت و قصد قربت نیست. آن چه می تواند موجب دل کندن از لذایذ زندگی مادی شود، خود باید لذتی برتر باشد. لذتی چون وصال محبوب، تقرب و نزدیکی به خدای بزرگ و قرار گرفتن در سایه سار محبت الهی. معتکف از خانه خویش بیرون رفته و آگاهانه عزم حضور در خانه حضرت حق می کند؛ حضوری آگاهانه، عاشقانه و خالصانه بر درگاه پروردگار یکتا. اعتکاف از نظر زمان، محدود به وقت خاصی نیست، ولی چون لازمه آ« روزه گرفتن است، در دو روز عید فطر و قربان که روزه حرام است، نمی توان معتکف شد. البته بهترین زمان برای اعتکاف دهه آخر ماه مبارک رمضان و روزهای سیزدهم تا پانزدهم ماه رجب است که در کشور ما، اعتکاف در سه روز ماه رجب رواج دارد و این سه روز، از چند جهت دارای اهمیت است: اول اینکه ماه رجب، ماه حرام است و مطابق روایات، اعتکاف در ماه های حرام از فضیلت بیشتری برخوردار است و دوم اینکه روزه در ماه رجب فضیلت خاصی دارد. |
|
اعتکاف یکى از سنتهاى حسنه و مستحبات اسلامى است که پس از پیروزى انقلاب اسلامى احیاء شد، اعتکاف عهد مودت و میثاق مجدد با پروردگار و بستر مناسب اندیشه ، تفکر و خردورزى است . |
|
اعتکاف که قبل از پیروزى انقلاب اسلامى حالت فراگیر و عمومى نداشت، طی چند سال اخیر در میان جمع کثیرى از صالحان و نیکان، از اقشار مختلف اجتماعى، به ویژه دانشجویان و طلاب، متداول شده است و مساجد بسیارى از شهرهاى ایران و جهان اسلام پذیراى میهمانان خدا در ایام البیض ماه پر برکت رجب است. انسان این اشرف موجودات، در پی دستیابی به کمال، به دنبال انتخاب است و اعتکاف انتخابی نیکوست، انتخاب همنشینی با قدسیان و فرشته خویان. معتکف، با پیوندی محکم و ناگستنی با مبدأ هستی، در پی قرابت با محبوب، با چشیدن طعم شیرین وصل، چشمه سار جان را از زلال حضور لبریز می سازد . اعتکاف سنت اسلام است، سنت اسلام ناب محمدی. عاشقان واله و شیدا در سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رجب، پرده نشین وادی سلامت گشته و در کوثر بخشایش جان و تن شسته و صورت و سیرت از پلیدی و رذیلت می زدایند. مؤمنان در این ایام، مرغ جان را در حریم امن دوست به پرواز آورده و با دلی لبریز از ذکر و دعا، به ضیافت رب الارباب بار یافته و سر بر آن آستان بی نیاز می سایند تا یار که را خواهد و توفیق که را باشد. اعتکاف پرورش جسم و جان است، انسان آمیزه ای است از این دو و نیازمند پرورش در ابعاد وجودی خود، انسان به دنبال سعادت و کمال است، روح انسان نیازمند نیایش است، مناجاتی شیرین و زیبا، هم کلامی موجودی ضعیف با منشأ قدرتها. از آغاز خلقت تا صحنه رستاخیز، راز و نیاز زیباترین هنر آدمی است. اعتکاف، آمیزه ای از چند عبادت با فضیلت است. روزه که خود عبادتی ارزشمند است از شروط اعتکاف محسوب می شود . حضور در مسجد و خواندن نماز هم شرط آن است. عاکف سه روز در مسجد جامع مقیم می شود و جز برای ضروریات، کوی دوست را ترک نمی گوید. خود را از حرام باز می دارد تا با تمرین بندگی، جهاد با نفس را بیازماید. اعتکاف عهد مودت و میثاق مجدد با پروردگار است. اشتغال انسان به کار و زندگى و مسئولیتهای اجتماعى، گاهى موجب غفلت مى شود و توجه به کار، گاه انسان را از توجه به هدف باز مى دارد و سبب مى شود وظیفه بزرگ یاد خدا و توجه به خود سازى و مبداء و منتهاى هستى فراموش شود ، در این میان اعتکاف، آب حیات بخش در کویر غفلتهاست. غفلت از"خود" و "خداى خود"، بستر مرگ ارزشهاى انسانى و نقطه سقوط از پایگاه بلند خردورزى و عشق عرفانى و عامل پیوستن به زندگى پست و حیوانى است. اعتکاف، بستر مناسب اندیشه ، تفکر و خردورزى است . اعتکاف، تلاشى است براى اینکه انسانهاى فرو رفته در غرقاب روزمرگىها از فضاى پر التهاب روزانه به سوى "خویش" و "خداى خویش" باز گردند. اعتکاف زمینه توبه و بازگشت است. بازگشت به قرآن و معنویت، بازگشت به دعا و استمداد از عالم غیب، بازگشت از"خودمدارى" به "خداگرایى"، شک نیست آنها که مسئولیتهاى حساس تر و بزرگترى دارند، بیش از دیگران به اعتکاف و خودسازى نیاز دارند. |
|
اعتکاف عملی است مرکب از چند عبادت، پس در یک نگاه اهداف این عبادات در اعتکاف هم منظور شده، بنابراین در اعتکاف اهدافی چون رسیدن به آرامش روحی، دستیابی به صبر، حضور در مسجد، دعا و توبه و استغفار در مورد توجه قرار گرفته است. |
|
انسان این اشرف موجودات، در پی دستیابی به کمال، در پی انتخاب است و اعتکاف انتخابی نیکوست، انتخاب همنشینی با قدسیان و فرشته خویان. معتکف، با پیوندی محکم و ناگستنی با مبدأ هستی، در پی قرابت با محبوب، با چشیدن طعم شیرین وصل، چشمه سار جان را از زلال حضور لبریز می سازد . اعتکاف، آمیزه ای از چند عبادت با فضیلت است . روزه که خود عبادتی ارزشمند است از شروط اعتکاف محسوب می شود . حضور در مسجد و خواندن نماز هم شرط آن است. عاکف سه روز در مسجد مقیم می شود و جز برای ضروریات، کوی دوست را ترک نمی گوید. خود را از حرام باز می دارد تا با تمرین بندگی، جهاد با نفس را بیازماید. غفلت از"خود" و "خداى خود"، بستر مرگ ارزشهاى انسانى و نقطه سقوط از پایگاه بلند خردورزى و عشق عرفانى و عامل پیوستن به زندگى پست و حیوانى است. اعتکاف زمینه توبه و بازگشت است. بازگشت به قرآن و معنویت، بازگشت به دعا و استمداد از عالم غیب، بازگشت از"خودمدارى" به "خداگرایى" ، شک نیست آنها که مسئولیتهاى حساس تر و بزرگترى دارند، بیش از دیگران به اعتکاف و خودسازى نیاز دارند. اهداف اعتکاف اعتکاف عملی است مرکب از چند عبادت، پس در یک نگاه اهداف این عبادات در اعتکاف هم منظور شده، بنابراین در اعتکاف اهدافی چون رسیدن به آرامش روحی، دستیابی به صبر، حضور در مسجد، دعا و توبه و استغفار همه و همه در مورد توجه قرار گرفته است. می توان از مجموعه این عبادات، هدفی دیگر ورای اهداف تک تک آنها، برای عبادت اعتکاف در نظر گرفت و آن تمرین انقطاع از غیر است. معتکف در طول مدت اعتکاف از همه تعلقات دنیایی بریده و تمام وقت، به حالت عبادت در آمده، از مسجد که خانه خداست به خانه خود و دیگران نمی رود. کلامی غیر از قرآن و دعا و نماز که کلام خداست بر زبان جاری نمی کند. معتکف اراده خود را در مسیر اراده خدا قرار داده در طول روز به خاطر او از خوردن و آشامیدن امتناع کرده و به روزه داری قیام می کند . پس هدف از عبادت اعتکاف، همان است که ائمه معصومین در دعای "مناجات شعبانیه" از خداوند خواسته اند "الهی هب لی کمال الانقطاع الیک؛ خدایا به من نهایت بریدگی وابستگی از غیر خودت را هدیه نما". آثار اعتکاف توبه در حال اعتکاف موجب جلب رضا و غفران الهی و ورود در صف نیکان است، اعتکاف، موجب نیل به قرب الهی است، یعنی همان فلاح و رستگاری که انسان به وسیله عبادت آن را می جوید. یکی دبگذ از آثار برجسته اعتکاف حب خداوند تبارک تعالی است . بی شک اگر معتکف بتواند در ایام اعتکاف آن طور که باید و شاید رفتار نماید و رضایت حق تعالی را جلب کند به درجاتی که برای مؤمنان در نظر گرفته شده، خواهد رسید. از آثار حتمی اعتکاف در زندگی فردی انسان، تقویت اراده آدمی است. کسی که مدتی بر خلاف خواست درونی خویش، در محلی قرار گرفته و از بسیاری از امور چون حرف زدن در غیر امور عبادی که به طور طبیعی تمایل به آنها دارد، پرهیز نماید، خود به خود تمرینی است برای اجتناب از بسیاری خواهشهای نفسانی دیگر، برخورداری انسان از اراده قوی نه تنها در مسائل اخلاقی و دینی بسیار مهم است بلکه نقش آن در امور روزمره نیز بر کسی پوشیده نیست. در پرتو اعمالی چون اعتکاف، کم کم ارتباط روانی خاصی بین انسان و مسجد، قرآن، نماز، نماز شب و ادعیه به وجود می آید. به نحوی که انسان مشتاق ارتباط با این امور شده دوری از آنها برایش سخت می گردد. حضور مؤمنین شهر در چند مسجد، فرصتی است که مؤمنان یکدیگر را بشناسند و ارتباط دوستانه ایجاد کرده و از آثار اخوت اسلامی برخوردار شوند. این اثر را به راحتی می توان از لابه لای خاطرات منتشر شده معتکفان دریافت . |
|
اعتکاف؛ فرصتی برای خودسازی |
|
اعتکاف دوره کوتاه مدت خودسازى است که حداقل سه روز زمان می برد و انسان را از حاکمیت غریزهها، عادتها و اشتغالات معمول زندگى آزاد می کند. |
|
این عبادت که قبل از پیروزى انقلاب اسلامى حالت فراگیر و عمومى نداشت، طی چند سال اخیر در میان جمع کثیرى از صالحان و نیکان، از اقشار مختلف اجتماعى، به ویژه دانشجویان و طلاب متداول شده است و مساجد بسیارى از شهرهاى ایران و جهان اسلام ، پذیراى میهمانان خدا در ایام البیض ماه پر برکت رجب است. اعتکاف زمینه توبه و بازگشت است. بازگشت به قرآن و معنویت، بازگشت به دعا و استمداد از عالم غیب، شک نیست آنها که مسئولیتهاى حساستر و بزرگترى دارند، بیش از دیگران به اعتکاف و خودسازى نیاز دارند. بىجهت نیست که شخص رسول الله (ص) پس از هجرت، همه ساله دهه اول یا دوم و گاه هر دو دهه و در سالهاى آخر زندگى به طور منظم دهه سوم ماه مبارک رمضان را به" اعتکاف" مى پرداخت و به همه دست اندرکاران و کارگزاران و رجال سیاسى و اجتماعى درس معنویت گرایى و ذکر و نیاش و روزه و تلاوت قرآن مى دهد. شرایط اعتکاف اعتکاف، توقفى ناآگاهانه در مسجد نیست. صرف درنگ و مکث و"حبس خویشتن" در مسجد، بدون عشق به عبادت و قصد قربت نیست. اعتکاف، لمیدن خوابیدن و چرت زدن و احیانا وقت گذرانى بیکاران و گردهمایى تفریحى سیاحتى در مساجد بزرگ شهر نیست. در اعتکاف کسانى که کار دارند و زیاد هم کار دارندو غرق دنیاى اقتصاد ، سیاست ، هنر ، مطبوعات و غیره هستند، باید از تولید، توزیع، طرح و برنامههاى اقتصادى، سیاسى، فرهنگى ، نظامى و کار و زندگى فاصله بگیرند و به هماهنگى کار و تلاش و فعالیتها، با رضاى خدا و وظیفه مکتبى بیاندیشند و تنظیم فکر و اندیشه و عمل، با معیارهاى الهى را تمرین کنند. کار براى امت و تأمین حوائج نیازمندان، تشییع پیکر شهیدان و مؤمنان،عیادت بیماران و هر کارى که در آن، خود مطرح نیست و انگیزه الهى دارد، با اعتکاف سازگار است و حتى در برخى احادیث قضاى حوائج مؤمنان از اعتکاف برتر شناخته شده است. اعتکاف، بیرون رفتن از خانه خویش و مصمم شدن بر حضور در خانه حضرت حق است. عبادتى مستحبى و تقرب جویانه و داوطلبانه است که روزه روز سوم آن رنگ وجوب مىگیرد. اعتکاف، گریز از لذت گرایى و هر گونه التذاذ جنسى و مهار حس خود محورى و برترى جوئى و بازگشت از قبله دنیاگرایان به سمت و سوى قلب و قبله هستى است. خود سازى، محاسبه نفس، توبه و نیایش، نماز و تلاوت قرآن و استمداد از آستان قدس ربوبى از دیگر برکات اعتکاف است. اسلام، فکر جدایى از زندگى دنیا و گوشه نشینى و کناره گیرى از مردم و به تعبیر دیگر رهبانیت را باطل و ناپسند اعلام کرد، اما اعتکاف را به عنوان فرصتى براى بازگشت به خویش و خداى خویش قرار داد، تا کسانى که از هیاهو و جنجالهاى زندگى مادى خسته مىشوند، بتوانند چند صباحى با خداى خود خلوت کنند و جان و روح خود را با خالق هستى ارتباط دهند . اعتکاف شرایطی را فراهم می کند تا انسانها با توشه معنوى و اعتقادى راسخ و ایمان و امیدى بیشتر، به زندگى خود ادامه داده ، خود را براى صحنههاى خطر و جهاد در راه خدا آماده سازند ، همیشه با یاد خدا تلاش کنند ، خود را در محضر پروردگار ببینند ، از نافرمانى او بپرهیزند و به سوى سعادت دنیا و آخرت گام بردارند. |